Żywienie kobiet ciężarnych - najważniejsze informacje dotyczące składników odżywczych i potencjalnych zagrożeń

 

Żywienie kobiet ciężarnych - najważniejsze informacje dotyczące składników odżywczych potencjalnych zagrożeń

 

Magdalena Jarysz, Daria Sobczyk

 

Wstęp

          Odżywianie kobiet w czasie ciąży ma duży wpływ na prawidłowy jej przebieg i właściwy wzrost płodu. Każda kobieta chciałaby, aby jej dziecko urodziło się zdrowe i prawidłowo się rozwijało, dlatego tak ważna jest świadomość roli jaką odgrywa właściwe odżywianie się w tym okresie. Niestety w Polsce w 2007 roku niecałe 30% kobiet ciężarnych przyznało, że stosowało suplementację kwasem foliowym przed ciąża (1). Fakt ten ukazuje, że nadal poziom wiedzy na temat roli składników odżywczych w rozwoju prenatalnym dziecka jest zbyt niski. 

          Przykładem konsekwencji niewłaściwego odżywiania się kobiet ciężarnych może być problem związany z masą ciała. Przykładowo nadwaga lub otyłość w czasie ciąży, mogą być przyczyną cukrzycy, nadciśnienia lub stanu przedrzucawkowego przyszłej matki, bądź też urodzenia dziecka z makrosomią (nadmierną urodzeniową masą ciała), jednocześnie niedożywienie w okresie ciąży może rzutować na małą masę urodzeniową dziecka. Oba te stany mogą skutkować między innymi cukrzycą typu 2 lub chorobami układu sercowonaczyniowego dziecka w przyszłości (1). 

           Celem niniejszego artykułu jest streszczenie informacji na temat najważniejszych składników odżywczych, których podaż powinna być zapewniona w okresie ciąży oraz potencjalnych zagrożeń związanych z żywnością.

Prawidłowa masa ciała i zapotrzebowanie kaloryczne w czasie ciąży 

            Prawidłowy przyrost masy ciała w trakcie ciąży jest bardzo ważny, gdyż zarówno za duży jak i za mały jej wzrost może być przyczyną nieprawidłowości w jej przebiegu i negatywnie wpływać na rozwój dziecka. Zalecany przyrost masy ciała w okresie ciąży przedstawia poniższa tabela (1):

 

Masa ciała kobiety przed ciążą BMI (kg/m2 )  Całkowity przyrost masy ciała (kg)
Niedowaga <18,5 12,5-18
Prawidłowa masa ciała 18,5-24,9 11,5-16 
Nadwaga 25,0-29,9 7-11,5 
Otyłość >30,0 5-9 

 

 

 

          Aby utrzymać prawidłową masę ciała, określa się zapotrzebowanie energetyczne kobiety ciężarnej. Średni wzrost zapotrzebowania kalorycznego w okresie ciąży nie zmienia się w pierwszym trymestrze, w drugim wzrasta o około 360 kcal w stosunku do wartości zapotrzebowania kalorycznego kobiety przed ciążą, natomiast w trzecim trymestrze wzrasta o około 475 kcal (1).

 

Witaminy i składniki mineralne ważne w czasie ciąży

        Do najistotniejszych witamin i składników mineralnych, których podaż powinna być zapewniona w okresie ciąży należą między innymi: kwas foliowy, witamina D, żelazo, magnez, jod, wapń oraz kwasy tłuszczowe omega-3.

              Kwas foliowy bierze udział w wytwarzaniu kwasów nukleinowych oraz komponentów krwi płodu i matki. Jego niedobór przed ciążą i w pierwszych jej tygodniach może powodować poważne wady cewy nerwowej dziecka (1). Jego źródłami w żywności są ciemnozielone warzywa i produkty pełnoziarniste. Jednak w trakcie gotowania straty folianów mogą dochodzić nawet do 80 % (2), dlatego zaleca się suplementację tego składnika w ilości 400 mg/dziennie do końca I trymestru ciąży (3).

          Witamina D zapewnia prawidłowe kostnienie szkieletu płodu. Głównym jej źródłem w żywności są: ryby, jaja, mięso (3). Niestety nie jest możliwe zapewnienie wystarczającej podaży tego składnika ze źródeł pokarmowych. Witamina ta jest również syntetyzowana w skórze pod wpływem promieni słonecznych, dlatego zaleca sie codzienną ekspozycję na światło słoneczne przez pół godziny dziennie (1). Dzienna dawka witaminy D3 zalecana u kobiet ciężarnych i karmiących z niedoborem tej witaminy w diecie lub z ograniczoną syntezą przez skórę wynosi ok. 800-1000µg na dobę (3), określenie dokładnej dawki wymaga konsultacji z lekarzem prowadzącym.

              Witamina A zapobiega przedwczesnemu pęknięciu błon płodowych oraz rzucawce. Należy uważać na przyjmowanie tej witaminy, gdyż jej duże dawki (10 000 IU) zwiększają ryzyko wystąpienia wad wrodzonych noworodków (1). Zagrożenie to dotyczy retinolu zawartego w wątrobach, jajach, olejach, a nie karotenoidów zawartych miedzy innymi w czerwonych lub pomarańczowych warzywach i owocach. Pobierając witaminę A i jej pochodne wyłącznie ze źródeł pokarmowych, mało prawdopodobne jest osiągnięcie dawki toksycznej. (1,2). Należy jednak wyeliminować z diety ciężarnej wątroby, ponieważ zawierają one bardzo duże dawki retinolu (30 999 IU - 73 099 IU/100g ) (9). Dzienne zapotrzebowanie organizmu na witaminę A wynosi 1mg/dzień (3).

             Żelazo jest składnikiem niezbędnym do wytwarzania hemoglobiny, która transportuje tlen w organizmie. Jego niedobór prowadzi do niedokrwistości, co może stanowić przyczynę małej masy urodzeniowej dziecka oraz porodu przedwczesnego (1,4). Niedobór żelaza może objawiać się uczuciem zmęczenia, natomiast jego nadmiar (np. wynikający z suplementacji) zaparciami. Zalecana dzienna podaż żelaza u kobiet ciężarnych wynosi 27 mg. Najlepszymi źródłami tego pierwiastka są: czerwone mięso, żółtka jaj, nasiona roślin strączkowych oraz zielone warzywa liściaste (min. szpinak, pietruszka,). Wchłanianie żelaza zwiększa obecność witaminy C. Suplementację żelazem zaleca się w grupie kobiet ciężarnych z ryzykiem niedokrwistości (dieta wegetariańska, zaburzenia wchłaniania) oraz z niedokrwistością (3).

         Magnez reguluje przewodnictwo nerwowo-mięśniowe, a także wpływa na relaksację mięśniówki gładkiej, co może zapobiegać przedwczesnym skurczom macicy (3,4). Objawem niedoboru magnezu mogą być bolesne skurcze mięśni (3). Zalecana dzienna podaż magnezu wynosi 360 mg/dobę. Głównymi źródłami magnezu są: kakao, orzechy, nasiona roślin strączkowych oraz woda mineralna (2). Prawidłowe stężenie magnezu wpływa na wzrost wchłaniania wapnia. Suplementację magnezu zaleca się w stanach jego niedoboru (3).

              Jod jest pierwiastkiem niezbędnym do syntezy hormonów tarczycy. Jego prawidłowa podaż w trakcie ciąży zapobiega poronieniom oraz zaburzeniom rozwoju psychomotorycznego u dziecka (1,3). W trakcie ciąży wzrasta zapotrzebowanie na ten składnik, ze względu na jego zwiększone wydalanie wraz z moczem. Częściowo zapotrzebowanie na jod pokrywają ryby oraz sól jodowana (2). Zaleca się suplementację jodkiem potasu w ilości 150 mikrogramów (3).

         Wapń zapobiega wystąpieniu u matki nadciśnienia ciążowego, stanu przedrzucawkowego oraz porodu przedwczesnego. Co więcej, zapewnia on prawidłową gęstość kostną u noworodka (1). Do wchłaniania wapnia konieczna jest obecność witaminy D (1,3). Zapotrzebowanie ciężarnych na wapń wynosi około 1200 mg na dobę, w niektórych przypadkach konieczna jest suplementacja (3). Najlepszymi źródłami wapnia w diecie są mleko, jogurty, kefiry, sery żółte (1).

          Kwasy tłuszczowe omega-3 są niezbędne do rozwoju mózgu i siatkówki oka dziecka, których intensywny rozwój następuje w III trymestrze ciąży (1). Mają one także wpływ na późniejszy rozwój intelektualny dziecka (10). Badania wykazały, iż suplementacja kwasami DHA w czasie ciąży obniża ryzyko przedwczesnego porodu (11). Organizm ludzki jest w stanie syntetyzować kwas eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA) z kwasu alfa-linolenowego (ALA) natomiast w okresie zwiększonego zapotrzebowania jakim jest ciąża synteza ta może być niewystarczająca, dlatego zaleca się ich suplementację (10). Źródłami ALA są między innymi olej lniany i rzepakowy, podaż EPA i DHA zapewniają tłuste ryby, np. łosoś, śledź, makrela (9). Dobowe zapotrzebowanie na nienasycone kwasy tłuszczowe u kobiet ciężarnych i karmiących wynosi około 200-300 mg DHA (3).

Zagrożenia dla ciężarnych związane z żywnością

       Pośród produktów spożywczych znajdują się także takie substancje, których spożycie powinno być ograniczone lub zupełnie wyeliminowane przez kobietę ciężarną. Przykład może stanowić alkohol. 

       Badania wykazują, że blisko 16% Europejek spożywa alkohol w czasie ciąży. W Polsce odsetek ten jest mniejszy, około 9,7% przyszłych matek sięga po alkohol w trakcie ciąży (12). Dane te są bardzo niepokojące i wskazują na potrzebę zwiększonej edukacji kobiet. Spożywanie alkoholu w trakcie ciąży wiąże się z dużym ryzykiem wystąpienia u dziecka zespołów FAS (Alkoholowego Zespołu Płodowego) i FASD (Spektrum Poalkoholowych Uszkodzeń Płodu). Zespoły te charakteryzują się zaburzeniami ośrodkowego układu nerwowego, nieprawidłowościami w rozwoju psychicznym i fizycznym dziecka (13). Co więcej, obecność etanolu we krwi ciężarnej upośledza transport kwasów omega-3 przez łożysko (3). 

      Kofeina jest substancją dozwoloną w ciąży, jednakże jej spożycie powinno być ograniczone. Wiele badań naukowych wykazało że nadmierne spożycie kofeiny przez kobiety ciężarne wiązało się ze zmniejszeniem masy urodzeniowej dziecka. Rekomendowane przez WHO maksymalne dzienne spożycie kofeiny wynosi 300 mg/dzień (14). Większe niż dopuszczone pobranie może wiązać się także ze zwiększonym ryzykiem poronienia i porodu przedwczesnego. Źródłem kofeiny oprócz kawy (ok. 100-150 mg kofeiny w filiżance parzonej metodą ciśnieniową i ok.36-74 mg w zalewanej wrzątkiem) jest także herbata (ok. 40 mg kofeiny w szklance herbaty parzonej 5 minut). Ponadto wypijanie napojów z kofeiną w trakcie posiłku obniża wchłanianie żelaza. (15)

        Sacharyna (E 954) jest substancją słodzącą stosowaną w przemyśle spożywczym Występuje głównie w postaci słodzików, ale dodawana jest również do napojów i żywności dla diabetyków . Ciężarne (szczególnie z cukrzycą ciążową) powinny zwracać szczególną uwagę na dodatek sacharyny w produktach, gdyż jest to substancja niezalecana w czasie ciąży, która ma zdolność przechodzenia przez łożysko, a jej wpływ na płód nie został jeszcze do końca poznany (5).

         Kobiety spodziewające się dziecka, powinny zwrócić szczególną uwagę na jakość, pochodzenie i świeżość spożywanych produktów, gdyż niektóre mogą nieść ze sobą ryzyko zakażeń mikrobiologicznych.

       Kobiety ciężarne należą do grupy podwyższonego ryzyka zakażenia bakteriami patogennymi. Szczególnie niebezpieczną dla nich jest Listeria Monocytogenes. Bakteria ta występuje powszechnie w środowisku (gleba, woda) i u zwierząt, szczególnie hodowlanych (bydło, owce). Mleko (zwłaszcza niepasteryzowane) i produkty mleczne (najczęściej miękkie sery pleśniowe typu Camembert, Brie, Roquefort) surowe mięso, oraz rośliny i warzywa (np. kapustne) często zawierają tą bakterie. Skutki zakażenia są zależne od czasu, w którym kobieta została zainfekowana tą bakterią. Gdy do zakażenia dojdzie w I czy II trymestrze ciąży, może to doprowadzić do poronień, przedwczesnych porodów, zapalenia OUN, wad rozwojowych i zaburzeń rozwoju psychicznego, a także posocznicy płodu. Zakażenie w III trymestrze ciąży skutkuje wrodzoną listeriozą noworodka (objawy u ciężarnej są nieswoiste, często podobne do grypy, u dziecka pojawia się grudkowata wysypka). Dlatego kobietom ciężarnym zaleca się unikanie produktów mogących zawierać tę bakterię, przestrzeganie higieny oraz poddawanie się badaniom diagnostycznym na obecność tych bakterii (szczególnie po poronieniu)(7).

       Niedogotowane mięso (wieprzowina, baranina, drób), niemyte warzywa i woda zanieczyszczona kałem kotów, mogą być źródłem zakażenia ciężarnych pierwotniakiem Toxoplasma gondii. Jeśli kobieta nie była wcześniej zarażona T. gondii i do zakażenia doszło podczas ciąży, może spowodować to zaburzenia OUN, wodogłowie, powiększenie wątroby i śledziony u noworodka. Objawy te mogą nie występować zaraz po urodzeniu, często rozwijają się później. Toksoplazmoza u noworodków prowadzi do wad układu nerwowego, dlatego tak ważne jest zachowanie higieny, mycie owoców (np. truskawek) i warzyw (szczególnie liściastych) oraz unikanie kontaktu z kocimi odchodami (7, 8).

 

Podsumowanie

      W okresie ciąży niezwykle ważna jest zrównoważona dieta, zapewniająca podaż wszystkich niezbędnych składników. Jeżeli ich ilość w pożywieniu jest niewystarczająca, należy rozpocząć suplementację diety, która powinna być skonsultowana z lekarzem. W tym szczególnym czasie bardzo istotne jest zwracanie uwagi na higienę przygotowywania posiłków, a także na wykluczenie spożycia pewnych substancji. Prawidłowo dobrana żywność, może okazać się nie tylko doskonałym źródłem składników pokarmowych, ale także naturalnym panaceum. Przykładowo, w przypadku dokuczliwych mdłości i wymiotów pomóc może imbir, dodawany np. do herbaty czy przyjmowany w postaci suplementów diety. Badania wykazały, że u kobiet stosujących imbir w postaci suplementów, zmniejszyły się nudności oraz wymioty, porównując do stanu przed suplementacją (6).

 

Piśmiennictwo:

(1) D. Szostak-Węgierek, A. Cichocka, „Żywienie kobiet w ciąży”, wyd. PZWL, wydanie II, Warszawa 2015, ISBN 978-83-200-4415-7

(2) M. Jarosz, ,,Normy żywienia dla populacji polskiej- nowelizacja'', Instytut żywności i żywienia 2012, ISBN 978-83-86060-83-2

(3) Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie suplementacji witamin i mikroelementów podczas ciąży

(4) H. Murkoff, wyd. Rebis, „Dieta przyszłej matki” wydanie II, Poznań 2015, ISBN 978-83-7510-346-5

(5) Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2016, Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego

(6) Smith C, Crowther C, Willson K, Hotham N, McMillian V.,, A randomized controlled trial of ginger to treat nausea and vomiting in pregnancy'', Obstet Gynecol. 2004 Apr; 103(4):639-45

(7) M. L. Zaremba, J. Borowski, ,,Mikrobiologia Lekarska", Wydawnictwo PZWL 2004, ISBN 978-83-200- 4640-3, s. 312-313

(8) https://www.cdc.gov/parasites/toxoplasmosis/

(9) D. Włodarek, E. Lange, L. Kozłowska, D. Głąbska, ,,Dietoterapia", Wydawnictwo PZWL Warszawa 2015, ISBN 978-83-200-4861-2

(10) C. Lifschitz, ,,Wiadomości dotyczące znaczenia składników odżywczych które mają długotrwały wpływ na zdrowie kobiet w ciąży i niemowląt", Standardy Medyczne/ Pediatria 2013, t. 10, 507-519

(11) A. Horvath, B. Koletzko, H. Szajewska ,, Effect of supplementation of women in high-risk pregnancies with long-chain polyunsaturated fatty acids on pregnancy outcomes and growth measures at birth: a metaanalysis of randomized controlled trials" Br J Nutr 2007; 98.253-9

(12) M. Lupattelli A, Hensing G, Nordeng H, ,, Consumption of alcohol during pregnancy-A multinational European study", Women Birth. 2017 Jan 19

(13) http://www.mp.pl/ginekologia/aktualnosci/163152,po-alkohol-siega-16-proc-ciezarnych-europejek.html

(14) - Ling-Wei Chen, Yi Wu, Nithya Neelakantan, Mary Foong-Fong Chong, An Pan, and Rob M van Dam; Maternal caffeine intake during pregnancy is associated with risk of low birth weight: a systematic review and dose–response meta-analysis; BMC Med. 2014; 12: 174.

(15) R. Wierzejska, Wpływ spożycia kofeiny na przebieg ciąży i rozwój płodu; Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia, tom 5, zeszyt 2, 110-113, 2012